Solin — antička Salona, Gospin otok, reka Jadro i šta videti

Solin je grad na ušću reke Jadro u Kaštelanski zaliv, odmah do Splita, i čuva ostatke Salone, glavnog grada rimske provincije Dalmacije. Biraju ga putnici koje zanima antika: amfiteatar, bedemi sa kulama, ranohrišćanska groblja i Gospin otok, gde su u 10. veku sahranjivani hrvatski vladari. Uz to, Solin je smeštaj na kratkoj vožnji od Splita. Iz Srbije vozimo bez presedanja, do adrese u gradu: kombi prevoz Beograd – Solin; cela obala oko Splita opisana je u vodiču Srednja Dalmacija — koje mesto izabrati, ostrva i plaže.

Kada ići u Solin

Proleće i jesen su najbolji za Salonu, jer je arheološki park na otvorenom, a obilazi se peške, od Tusculuma do amfiteatra.

Leto je za one koji Salonu obilaze rano ujutru, a ostatak dana provode uz more ili u Splitu; od juna do septembra lokalitet radi do 20 časova.

Od oktobra do maja Salona je otvorena svakog dana do 18 časova, osim praznikom.

Za Malu Gospu Solinjani tradicionalno spremaju jela od kiselog kupusa, a u crkvi na Gospinom otoku, prema turističkoj zajednici, prvo zabeleženo krštenje u župnim knjigama bilo je baš na taj praznik.

Šta videti u Solinu

Arheološki park Salona je glavni razlog dolaska: zidine, gradska vrata, forum, terme, bazilike i amfiteatar, na prostoru od nešto više od devet hektara koji štiti Arheološki muzej u Splitu.

Tusculum je kuća arheologa Frane Bulića iz 1898, sa vrtom punim kamenih spomenika i spomen-sobom.

Manastirine su ranohrišćansko groblje sa grobom svetog Dujma, zaštitnika Splita.

Gospin otok na Jadru čuva temelje bazilike u kojoj je pronađen sarkofag kraljice Jelene.

Šuplja crkva je lokalitet na kome je, prema Hrvatskoj enciklopediji, 1076. krunisan kralj Zvonimir.

Reka Jadro sa mostovima, labudovima i Gašpinom mlinicom čini centar grada.

Vranjic je poluostrvo u zalivu, rodno mesto Frane Bulića.

Salona — glavni grad rimske Dalmacije

Prvi pomen Salone je iz 119. pre nove ere, kada je ovde sa vojskom prezimio rimski konzul Cecilije Metel, u ratu protiv Ilira.

Kolonija: u građanskom ratu Salona je stala na Cezarovu stranu i dobila status kolonije.

Pod Avgustom, posle pokoravanja Delmata, grad je prerastao staro jezgro i širio se na istok i zapad.

Oblik grada bio je približno eliptičan, sa osama od oko 1.600 i 700 metara, kako navodi turistička zajednica Solina.

Procvat je doživela u 2. i 3. veku, posebno za cara Dioklecijana, koji je u njenoj blizini podigao palatu.

Vodovod iz Avgustovog doba, dug oko 3.850 metara, prema Arheološkom muzeju u Splitu snabdevao je oko 40.000 ljudi.

Trgovina je, prema Hrvatskoj enciklopediji, tekla u oba smera: u unutrašnjost se izvozila roba zanatskih središta, vino i ulje, a uvozile su se sirovine.

614. Salonu su razorili Avari i Sloveni, a stanovnici su se sklonili u Dioklecijanovu palatu u Splitu.

Amfiteatar, bedemi i Porta Caesarea

Amfiteatar je u severozapadnom delu grada, uklopljen u bedeme; građen je u drugoj polovini 2. veka.

Kapacitet: Arheološki muzej u Splitu procenjuje oko 17.000 gledalaca, a turistička zajednica oko 15.000 ili više.

Sistem prolaza, kružnih i radijalnih, omogućavao je brz ulazak i izlazak publike, kao na današnjim stadionima.

U 17. veku su ga Mlečani delom namerno srušili, da ga Osmanlije ne bi iskoristili kao uporište, a posle je služio kao kamenolom; veliki deo onoga što se danas vidi obnovljen je pedesetih godina 20. veka.

Groblje gladijatora bilo je južno od amfiteatra, a natpisi beleže imena, poreklo i način borbe palih boraca.

Bedemi iz vremena Marka Aurelija, oko 170. godine, imali su više od devedeset kula; natpisi kod vrata Porta Andetria beleže da su ih gradile kohorte Delmata i odredi legija.

Porta Caesarea su istočna gradska vrata iz 1. veka nove ere, u najbolje sačuvanom delu starih zidina.

Šetnja bedemima je danas najlakši način da se obiđe obod antičkog grada.

Prva iskopavanja amfiteatra vodio je F. Carrara sredinom 19. veka, a posle njega Bulić, Dyggve 1929. i F. Oreb početkom osamdesetih.

Pozni bedemi: veliki radovi izvođeni su u doba cara Teodosija I, a u 6. veku, u vreme ratova Vizantije i Ostrogota, general Konstantinijan je popravio i ojačao utvrđenja.

Forum, terme i Pet mostova

Forum potiče iz Avgustovog doba i na njemu je bio kapitol, a uz njega pozorište iz sredine 1. veka, za oko 3.000 gledalaca.

Gradske terme su s kraja 2. ili početka 3. veka i grejale su se podnim sistemom, hipokaustom.

Pet mostova je naziv za kamene lukove na kojima je put iz Porte Caesaree prelazio rukavac reke, oko sto metara istočno od vrata.

Mozaici Orfeja i Tritona iz 2. i 3. veka nađeni su u blizini i danas su u Arheološkom muzeju u Splitu.

Namesnikova palata bila je raskošna građevina sa višebojnim mozaicima na kojima su Apolon, Orfej i Triton.

Insula Ilinac je ostatak stambenog bloka iz 3. veka.

Manastirine, Marusinac i ranohrišćanska Salona

Rimski zakon nalagao je sahranjivanje izvan grada, pa su hrišćani svoje mrtve sahranjivali na privatnim imanjima van bedema.

Manastirine su nastale oko groba biskupa Dujma, pogubljenog oko 304, u Dioklecijanovom progonu hrišćana.

Moći mučenika Dujma i Anastazija prenete su, po predanju koje beleže Konstantin Porfirogenit i Toma Arhiđakon, u splitsku katedralu.

Marusinac ima mauzolej i dve bazilike, a Kapljuč je treće veliko groblje salonitanskih mučenika.

Bazilika pet mučenika podignuta je sredinom 4. veka nad grobovima Asterija i četvorice vojnika stradalih u amfiteatru 304. godine.

Episkopalni centar sa Bazilikom urbanom, krstionicom i biskupovom palatom bio je središte crkve cele Dalmacije; Bazilika urbana je, prema Arheološkom muzeju u Splitu, najveća bazilika u Dalmaciji.

1894. don Frane Bulić je u Splitu i Solinu organizovao prvi međunarodni kongres ranohrišćanske arheologije.

Istraživanja Manastirina vodili su Lanza, Carrara, Glavinić, Bulić i Egger, a potom hrvatsko-francuski tim koji su predvodili E. Marin i N. Duval; preklapanje kapela, sarkofaga i crkava iz više faza gradnje čini lokalitet teškim za čitanje bez vodiča.

Tusculum i don Frane Bulić

Frane Bulić rođen je 1846. u Vranjicu; bio je arheolog, istoričar i od 1883. direktor Arheološkog muzeja u Splitu.

Tusculum je podigao 1898, kod Manastirina, kao bazu za istraživanja i za posetioce Salone, i nazvao ga po Ciceronovoj vili.

Fasada je ukrašena ulomcima iz Salone i sa starog romaničkog zvonika splitske katedrale, a na južnoj strani je motiv Dobrog pastira, Bulićev omiljeni.

Vrt ima fontanu, šetnicu između stubova sa različitim kapitelima, sarkofage, žrtvenike i natpise.

Spomen-soba u prizemlju čuva Bulićeve rukopise, knjige, bistu i teodolit kojim je merio na iskopavanjima.

Ejnar Dyggve, danski arhitekta, živeo je u Tusculumu od 1929. do 1932, dok je istraživao Salonu.

Biblioteca Patria, Bulićeva lična biblioteka na spratu, preneta je u muzej 1963, a soba za goste u prizemlju je 1984, o pedesetoj godišnjici njegove smrti, postala spomen-soba; izvorni izgled vraćen joj je 2008.

Zbirka Salone ima oko 12.000 predmeta, uglavnom sa iskopavanja koja muzej vodi od 1970, a deo je izložen u Tusculumu.

U predvorju su originalni ulomci podnih mozaika, među njima višebojni sa jelenom, dve mermerne skulpture i dve kamene urne u obliku sarkofaga.

Zbirka i lokalitet Salona Arheološkog muzeja u Splitu imaju adresu upravo ovde, u Ulici don Frane Bulića 91.

Gospin otok, kraljica Jelena i Šuplja crkva

Gospin otok, okružen rukavcima Jadra, turistička zajednica opisuje kao najstarije marijansko svetište kod Hrvata.

U 10. veku na rimskim ostacima podignuta je trobrodna bazilika svetog Stjepana, mauzolej hrvatskih vladara.

Sarkofag kraljice Jelene, sa nadgrobnim natpisom, pronašao je Frane Bulić 1898, kada su se kopali temelji zvonika.

Gospa od Otoka je današnja crkva iz 1880, podignuta posle požara stare crkve 1875; papa Jovan Pavle II posetio je svetište 1998.

Šuplja crkva je ime koje su ruševinama dali doseljenici s kraja 17. veka, jer je crkva stajala bez krova.

Krunisanje: u bazilici svetog Petra i Mojsija na tom mestu papin izaslanik Gebizon je u oktobru 1076. krunisao Zvonimira za kralja.

Lokalitet je niži od okolnog terena i Jadra, pa ga voda često plavi; istraživanja traju od 1927, sa prekidima.

Kralj Krešimir je, prema turističkoj zajednici, sahranjen u atrijumu bazilike svetog Stjepana, zajedno sa drugim kraljevima i kraljicama.

Natpis sa slovima „HEL”, nađen pri istraživanju 1898, povezao je lokalitet sa kraljicom Jelenom.

Jedna ili dve crkve: predanje je govorilo o dve Jelenine crkve, svete Marije i svetog Stjepana, ali su istraživanja 1972. pokazala da je na otoku bila samo jedna, posvećena svetom Stjepanu.

Toma Arhiđakon beleži da je kralj Zvonimir crkve svetog Stjepana i svete Marije u Saloni vratio splitskoj nadbiskupiji.

Ploče oltarne pregrade iz Šuplje crkve, prema istraživačima, danas čine krstionicu svetog Ivana u Splitu, sa poznatim prikazom vladara na prestolu.

Reka Jadro, mekousna pastrva i Gašpina mlinica

Jadro izvire podno Mosora, na 35 metara nadmorske visine, i posle oko četiri i po kilometra uliva se u zaliv.

Voda Jadra i danas snabdeva Solin, Split, Kaštela i Trogir, a Dioklecijanov vodovod nekad ju je vodio do palate.

Hrvatski Jordan je nadimak reke, jer su se u njoj, po predanju, krštavali prvi hrvatski hrišćani.

Mekousna pastrva je podvrsta koja živi samo u Jadru i Žrnovnici; obično dostiže oko dva kilograma, a najviše oko četiri.

Rezervat: gornji tok reke je 1984. proglašen posebnim ihtiološkim rezervatom, od izvora do mosta Uvodić.

Gašpina mlinica iz početka 18. veka, prvi put pomenuta 1711, mlela je žito do šezdesetih godina 20. veka, a od 2008. je otvorena za posetioce kao zaštićeno kulturno dobro.

Močvarni čempres uz reku, star oko devedeset godina i visok oko 25 metara, od 1996. je zaštićen kao spomenik prirode; poreklom je iz močvara Severne Amerike.

Mlinovi na Jadru mleli su žito iz Zagore, ali i sa ostrva Čiova, Brača, Šolte i Korčule; Gašpina mlinica je jedna od retkih koja je preživela.

Četiri kamene zgrade mlina pokrivene su kamenim pločama, a iznad zapadnog ulaza ugrađena je antička nadgrobna stela.

Pastrva iz Jadra ima sivožuta leđa bez pega, tamne i crvene pege na bokovima i malu, mesnatu gubicu; hrani se sitnim račićima i puževima, a mresti se u proleće.

Izletište Jadro i Vranjic

Izletište Jadro ima posetilački centar sa multimedijalnom dvoranom i dečjim kutkom, a u podrumu je mrestilište mekousne pastrve.

Interpretacijski centar je u nekadašnjem bunkeru iz Drugog svetskog rata, sa taktilnim modelima i kupolom sa periskopom.

Edukativna staza ima deset platformi znanja, a tu su i šumske staze, igralište za boće i dečje igralište.

Pristup je prilagođen i osobama u kolicima, uz kosu podiznu platformu, a taktilna staza vodi slepe i slabovide do centra.

Vranjic je poluostrvo u zalivu, sa bazilikom iz 5. i 6. veka na Crikvini i crkvom svetog Martina sa freskama J. Kljakovića i V. Paraća.

Toma Arhiđakon opisuje Vranjic kao ostrvo sa kaštelom splitskog nadbiskupa, a današnji stanovnici potiču od doseljenika iz drniškog zaleđa s kraja 17. veka.

Solin danas i izlet na Klis

Najmlađi grad: turistička zajednica navodi da je Solin, prema popisu, grad sa najmlađim stanovništvom u Hrvatskoj, prosečne starosti 34,3 godine.

Grad prijatelj porodice je priznanje koje je Solin dobio 2009, a grad je od 2007. član Evropskog foruma za urbanu bezbednost.

Klis je naselje na prevoju između Mosora i Kozjaka, oko devet kilometara severoistočno od Splita, na putu ka Sinju.

Prvi pomen Klisa je iz 852, kao poseda kneza Trpimira, a tvrđavu su 1537. osvojile Osmanlije i od nje napravile sedište Kliškog sandžaka.

1648. mletački general Leonardo Foscolo zauzima Klis i utvrđuje ga, a 1797. kraj prelazi Habsburškoj Monarhiji.

Gde odsesti

U centru Solina, uz Jadro, sve je na pešačkoj udaljenosti: Gospin otok, Gašpina mlinica i put ka Saloni.

Blizu Salone je praktično za one koji žele da lokalitet obiđu rano ujutru.

U Vranjicu se odseda uz more, na poluostrvu u zalivu.

Za Split je Solin dobra baza: grad je na kratkoj vožnji, a smeštaj je van najveće gužve.

Adresu navedite tačno, sa ulicom i brojem, jer se Solin graniči sa Splitom i Kaštelima.

Hrana i piće

Pastrve iz Jadra su solinski specijalitet; turistička zajednica objavljuje recept za brujet od pastrva.

Arambaši ili kapulari su male sarme od kiselog kupusa, bez pirinča, koje Solinjani spremaju za Malu Gospu.

Fažol po solinsku i bob sa maneštrom su jela koja turistička zajednica Solina čuva kao lokalnu tradiciju.

Imena restorana ne navodimo, jer se ponuda menja iz sezone u sezonu.

Koliko novca računati

Smeštaj je najveća stavka, a cene zavise od sezone i od blizine mora.

Ulaznice za Salonu i stručno vodstvo određuje Arheološki muzej u Splitu, kome lokalitet pripada.

Prevoz iz Srbije se plaća vozaču u gotovini, evrima ili dinarima, bez uplate unapred.

Kako se stiže iz Srbije

Iz Beograda do Solina ima 797 kilometara po našim merenim podacima, a vozi se oko devet sati, preko prelaza Batrovci–Bajakovo, pored Zagreba i auto-putem ka Splitu. Iznos po putniku je na strani prevoz putnika Beograd → Solin, cena po osobi.

Iz Beograda polazak je u 23 časa, sa adrese putnika, a u Solin se stiže ujutru.

Iz Novog Sada vozimo istu rutu: minibus prevoz Novi Sad – Solin, a cena po osobi je na strani prevoz putnika Novi Sad → Solin, cena.

Cene po polaznom gradu i kilometraža za ostale polazne gradove stoje na stranama kombi prevoz Novi Sad → Solin, minibus prevoz Pančevo – Solin, kombi prevoz putnika Smederevo → Solin, prevoz putnika Sremska Mitrovica – Solin, kombi prevoz Ruma → Solin, kombi prevoz Šimanovci → Solin, minibus prevoz Pećinci – Solin, kombi prevoz putnika Šabac → Solin i prevoz putnika Obrenovac – Solin, a iznos po osobi na stranama prevoz putnika Novi Sad → Solin — cena, prevoz Pančevo → Solin — cena, prevoz putnika Smederevo – Solin — cena, prevoz putnika Sremska Mitrovica → Solin — cena, prevoz Ruma → Solin — cena, prevoz putnika Šimanovci – Solin — cena, prevoz putnika Pećinci → Solin — cena, prevoz Šabac → Solin — cena i prevoz putnika Obrenovac – Solin — cena.

Region i država. Prevoz do ostalih mesta srednje Dalmacije je na stranama kombi prevoz Beograd → Srednja Dalmacija, minibus prevoz Novi Sad – Srednja Dalmacija, kombi prevoz putnika Pančevo → Srednja Dalmacija, prevoz putnika Smederevo – Srednja Dalmacija, kombi prevoz Sremska Mitrovica → Srednja Dalmacija, kombi prevoz Ruma → Srednja Dalmacija, minibus prevoz Šimanovci – Srednja Dalmacija, kombi prevoz putnika Pećinci → Srednja Dalmacija, prevoz putnika Šabac – Srednja Dalmacija i kombi prevoz Obrenovac → Srednja Dalmacija, a cela Hrvatska na strani kombi prevoz Srbija → Hrvatska.

Plan po danima

Prvi dan: Salona ujutru, od Tusculuma i Manastirina do amfiteatra, a posle podne odmor uz Jadro.

Drugi dan: Gospin otok, Šuplja crkva i Gašpina mlinica, pa izletište Jadro.

Treći dan: Split, na kratkoj vožnji, ili Vranjic i obala zaliva.

Za ljubitelje tvrđava: Klis, oko devet kilometara severoistočno od Splita, na prevoju između Mosora i Kozjaka.

Sa decom, u paru i u grupi

Sa decom je izletište Jadro najbolji izbor, sa mrestilištem, igralištem i interaktivnim centrom, a amfiteatar uz priču o gladijatorima.

U paru je šetnja bedemima Salone u predvečerje, kad vrućina popusti.

U grupi se Salona obilazi sa stručnim vodstvom, koje se dogovara sa Arheološkim muzejem, a prevoz jednim vozilom.

Kratka istorija za putnike

Iliri su živeli uz Jadro pre Rimljana; na položaju Donje Rupotine je veliki utvrđeni sklop eliptičnog oblika, koji Hrvatska enciklopedija naziva ilirskom Salonom.

Rim je od Salone napravio glavni grad provincije, sa amfiteatrom, forumom i bedemima.

Hrišćanska Salona je od početka 5. veka sedište metropolita cele Dalmacije.

614. grad pada, a život se seli u Dioklecijanovu palatu, iz koje nastaje Split.

Hrvatski vladari grade crkve na Gospinom otoku i u Šupljoj crkvi u 10. i 11. veku.

Klis iznad Solina pada pod Osmanlije 1537, a Mlečani ga osvajaju 1648, posle čega se kraj ponovo naseljava.

Česte greške

Kratak obilazak Salone — park je velik i traži bar pola dana.

Obilazak u podne leti — park je na otvorenom, pa se kreće ujutru ili predveče.

Mešanje sa Splitom — Solin je poseban grad, pa adresu navedite sa imenom grada.

Jadro kao obična reka — gornji tok je poseban ihtiološki rezervat, pa se tu ponaša kao u zaštićenom području.

Praktični saveti

Udobna obuća, voda i šešir potrebni su za Salonu, gde se hoda po kamenu i suncu.

Radno vreme Salone se menja po sezoni, a za Gašpinu mlinicu ga proverite pre polaska.

Valuta je evro.

Za prelaz granice potreban je biometrijski pasoš; lična karta građana Srbije nije dovoljna za ulazak u Hrvatsku.

Kod nas prtljag putuje sa vama do adrese u Solinu.

Ukratko

Solin je Salona sa amfiteatrom, bedemima i Manastirinama, Tusculum don Frane Bulića, Gospin otok sa sarkofagom kraljice Jelene i reka Jadro sa mekousnom pastrvom. Iz Srbije vozimo bez presedanja, sa dolaskom ujutru pred adresu. Za susedna mesta na zalivu pogledajte vodič Kaštela — Kaštel Novi, Kaštel Stari i Kaštel Sućurac, a za grad u susedstvu Split — šta videti, gde odsesti i kako doći iz Beograda.