Krško — nuklearna elektrana, Rajhenburg, staro jezgro i gde odsesti

Krško je grad na Savi, na mestu gde reka iz klisure izlazi na Krško polje, sa starim jezgrom na desnoj obali i nekadašnjim Vidmom na levoj. Poznato je po Nuklearnoj elektrani Krško, jedinoj u Sloveniji, koju na jednake delove poseduju Slovenija i Hrvatska, a u gradu su Valvasorov kompleks sa Mestnim muzejem, Galerija u nekadašnjoj crkvi i nova Valvasorova biblioteka. U obližnjoj Brestanici je zamak Rajhenburg, gde su trapisti pravili čokoladu. Kombi iz Srbije staje na vašoj adresi u Krškom ili Vidmu: kombi prevoz Beograd – Krško; šire o regionu govori vodič Dolenjska i Posavje — Novo Mesto, Krško, Brežice i Terme Čatež.

Kada ići u Krško

Radnim danima nuklearna elektrana prima najavljene posetioce, osim za vreme redovnog remonta.

U jesen se održava Posavski festival pešačenja, sa vođenim tematskim šetnjama.

Na zamku Rajhenburg održava se Rajhenburški dan čokolade i likera, posvećen trapistima.

U avgustu je na Rajhenburgu Srednjovekovni dan, sa viteškom opremom i plesom.

Cele godine rade Mestni muzej, Galerija i Valvasorova biblioteka, pa grad nije vezan za sezonu.

Zimi se elektrana obilazi isto kao ostatak godine: radnim danima, uz najavu i osim tokom remonta.

Za Krško polazimo tokom cele godine, i radnim danima i vikendom, po vašem datumu.

Šta videti u Krškom

Mestni muzej u Valvasorovom kompleksu, u tri najstarije sačuvane kuće u gradu.

Galeriju Krško u nekadašnjoj crkvi Svetog Duha iz 1777.

Valvasorovu biblioteku, otvorenu 2022, i gradski park sa Hočevarovim mauzolejem.

Svet energije, interaktivni centar o energiji u Vrbini.

Zamak Rajhenburg u Brestanici, nad ušćem Brestanice u Savu.

Informativni centar nuklearne elektrane u Kulturnom domu Krško.

Grad na obe obale Save

Krško leži na Savi, na izlazu iz Savske doline na Krško polje, i ima oko 7.000 stanovnika.

Staro jezgro je na desnoj obali, u istorijskoj pokrajini Dolenjskoj, a na levoj su nekadašnji Videm i Stara vas, u Štajerskoj.

Sredinom 20. veka Krško i Videm spojeni su u jedan grad, koji se najpre zvao Videm-Krško, a zatim samo Krško.

Ime potiče od reke Krke, a nemački naziv Gurkfeld znači Krško polje.

Prema turističkom centru, Krško je središnji grad Posavja, 98 kilometara od Ljubljane i 51 kilometar od Zagreba.

Opština Krško ima oko 26.000 stanovnika i prostire se na skoro 300 km², a grad je poznat po vinogradarstvu i voćarstvu.

Grad okružuju brda Rore, Johi i Trška gora na desnoj obali i Sremič, Kremen i Libna na levoj.

U gradu su železnička i autobuska stanica, na pruzi uz Savu, sagrađenoj 1862. od Zidanog Mosta do Zagreba.

Nuklearna elektrana Krško

Nuklearna elektrana Krško je jedina u Sloveniji, a komercijalno radi od decembra 1983.

Sagradio ju je Westinghouse; reaktor je tipa sa vodom pod pritiskom i u mrežu šalje 696 MW.

Stoji u Vrbini, na levoj obali Save, 2 km od Krškog u pravcu Brežica.

Na jednake delove je poseduju slovenačka kompanija GEN energija i Hrvatska elektroprivreda, po meddržavnom ugovoru iz 2003.

Struju isporučuje vlasnicima u jednakim delovima, posluje bez dobiti i bez gubitka, a pokriva oko 20 % potreba Slovenije i 16 % potreba Hrvatske.

Prosečna proizvodnja povećana je, prema elektrani, sa 4,5 na 5,6 teravat-časova godišnje.

Radni vek elektrane produžen je do 2043.

Kako se posećuje elektrana

Svi posetioci unapred najavljuju i usklađuju dan posete sa službom za odnose sa javnošću elektrane.

Godišnje dođe oko 5.000 posetilaca, od kojih su više od polovine đaci i studenti; osnovci dolaze na dan prirodnih nauka, a udruženja i grupe građana na stručne ekskurzije.

Predstavljanja su svakog radnog dana, osim tokom redovnog remonta.

Poseta počinje u informativnom centru u Kulturnom domu Krško, na levoj obali, sa filmom, panoima, maketama i računarskim simulacijama.

Iz centra grupe idu u elektranu sopstvenim autobusom, a za grupe do 30 punoletnih posetilaca moguća je i šetnja kroz nenuklearni deo elektrane.

Spisak posetilaca šalje se najmanje sedam dana ranije, a za ulazak je potreban lični dokument.

Kako elektrana radi

U elektrani voda i para kruže kroz tri fizički odvojena kruga: primarni sa reaktorom, sekundarni sa turbinom i treći, rashladni.

Jezgro reaktora čini 121 gorivni element, sa šipkama punjenim tabletama obogaćenog urana.

Kondenzator se hladi kombinovano, vodom iz Save i rashladnim tornjevima, a topla voda se vraća u reku.

Mesto za elektranu izabrano je posle analize geografskih, geoloških, seizmoloških, hidroloških i meteoroloških odlika terena, prema slovenačkoj Vikipediji.

Valvasorov kompleks i Mestni muzej

Mestni muzej Krško radi od 30. marta 2010. u obnovljenom Valvasorovom kompleksu.

Kompleks čine tri kuće, Valvasorova, Jarnovičeva i Kaplanova, najstarije sačuvane zgrade u gradu, čiji se izgled razvijao od 15. veka.

Stalne zbirke predstavljaju polihistora Janeza Vajkarda Valvasora (1641–1693), mecenu Josipinu Hočevar i vajara i medaljera Vladimira Štovička.

U muzeju je i Valvasorova zbirka grafika Iconotheca Valvasoriana, ceo prevod Valvasorovog dela „Slava vojvodine Kranjske” i stariji faksimili iz 1877.

Josipina Hočevar (1824–1911) predstavljena je kao dobrotvorka koja je pomagala školovanje i gradnju u gradu.

Pred kućom je od 1966. Valvasorov kip, delo Vladimira Štovička.

Postavka „Dugi prosvetiteljski 18. vek” prikazuje život u gradu tog doba i vezu meštana sa Savom.

Od 2015. muzej prikazuje i sudbinu Prvih krških boraca, mladih koji su leta 1941. organizovali otpor okupatoru; po njima je nazvana glavna i najduža ulica, Cesta krških žrtev.

Izložba prikazuje i Put medičarstva i licitarstva između Krškog i Zagreba.

Galerija, biblioteka i Hočevarov mauzolej

Galerija Krško je u nekadašnjoj crkvi Svetog Duha iz 1777, koju je dala sagraditi porodica Auersperg; galerija u njoj radi od 1966.

Nova zgrada Valvasorove biblioteke otvorena je 2022, sa talasastim oblikom, zelenim krovom i atrijumom koji se nadovezuje na istorijski atrijum kapucinskog samostana.

Biblioteka nosi ime polihistora Janeza Vajkarda Valvasora, autora dela „Slava vojvodine Kranjske”, i povezuje staro jezgro, Savu i gradski park.

Biblioteka je 2023. bila jedna od četiri biblioteke u finalu izbora za nagradu Međunarodne federacije bibliotekarskih udruženja za javnu biblioteku godine.

U gradskom parku je neogotski mauzolej supružnika Hočevar, završen 1890; Martin Hočevar položen je u njega te godine, a Josipina 1911.

Martin i Josipina Hočevar sagradili su u drugoj polovini 19. veka više zgrada u gradu, među njima građansku školu, bolnicu i crkve.

U kući pisca i gradonačelnika Janeza Mencingera sačuvana je sušionica u kojoj se voće sušilo na vatri.

U Krškom je i jedini spidvej muzej u Sloveniji, prema turističkom centru grada.

Reformacija i prve slovenačke knjige

U Krškom su, prema turističkom centru grada, delovala tri čoveka zaslužna za prve štampane slovenačke knjige i razvoj slovenačkog jezika.

Protestantski propovednici Adam Bohorič i Jurij Dalmatin živeli su i delovali u gradu u doba reformacije.

U Valvasorovoj biblioteci čuva se prvi slovenački prevod Biblije, star skoro pola milenijuma.

U doba protivreformacije podignut je kapucinski samostan sa bogatom bibliotekom; car Josif II ga nije ukinuo, kao većinu samostana na slovenačkom tlu, jer su se u njemu držali teološki kursevi.

Svet energije

Svet energije u Vrbini je, prema turističkom centru grada, prvi interaktivni multimedijalni centar o energiji u Sloveniji.

Posetioci isprobavaju eksperimente sa strujom i magnetizmom, gledaju makete i animacije i upravljaju virtuelnom nuklearnom elektranom.

Za razliku od muzeja, ovde je dodirivanje eksponata deo obilaska.

Među eksponatima je i deo o nasleđu Nikole Tesle, prema turističkom centru grada.

Zamak Rajhenburg u Brestanici

Zamak Rajhenburg stoji na šezdeset metara visokom rtu nad ušćem potoka Brestanice u Savu, u opštini Krško.

Sagradio ga je salcburški nadbiskup Konrad I između 1131. i 1147, prema turističkom centru Krškog.

Trapisti su ga kupili 1881. i pretvorili u samostan, koji je radio do 1941, kada je nemačka vlast u zamku napravila logor za izgon Slovenaca.

Trapisti su bili prvi industrijski proizvođači čokolade na slovenačkom tlu, a pravili su i likere.

Zamak ima romaničku kapelu iz 12. i gotičku iz 16. veka, a od 1968. služi uglavnom muzeju i priredbama.

Prema slovenačkoj Vikipediji, Rajhenburg je poznat po najstarijim freskama u nekom zamku u Sloveniji, jedinom trapističkom samostanu u zemlji i najvećem logoru za prognanike u Sloveniji u Drugom svetskom ratu.

Opština Krško uložila je u obnovu zamka 5 miliona evra, a zamak je ponovo otvoren krajem 2012.

Zamkom upravlja Kulturni dom Krško, koji vodi i Mestni muzej.

U zamku se održava Rajhenburški dan čokolade i likera, sa degustacijama i radionicama za decu.

U avgustu zamak priređuje Srednjovekovni dan, sa prikazom života vlastele u zamku, odećom, hranom, muzikom, plesom i viteškom opremom.

Zamak Raka

Zamak Raka važi, prema turističkom centru Krškog, za jedan od najstarijih srednjovekovnih zamkova u Sloveniji; u ispravama se pominje od 1161, a izričito 1279. kao Castrum Arch.

Izgoreo je u seljačkom ustanku 1515, a obnovljen je u renesansnom stilu 1525.

Baron Haler fon Halerštajn od 1784. do 1825. spasao je zamak od propadanja i dao mu novi izgled, a njegov grb je iznad ulaza.

Od 1948. do 1998. u zamku su živele sestre milosrdnice, a 2014. opština ga je prodala na javnoj dražbi.

Sadašnji vlasnik obnovio je 43 prostorije sa oko 1.000 predmeta autentičnog inventara.

Uz put ka zamku stoji kamen sramote, za koji legenda kaže da je uz njega grofica Barbara vezivala neposlušne kmetove.

Gradski park i Pčelarski centar

Gradski park je na mestu starog groblja, a nekadašnja crkva Svetog Krsta danas je Dvorana u parku.

U parku su grobovi pisca Janeza Mencingera i Ivana Lapajnea, pisca prve istorije Krškog, kao i Gaj zaslužnih građana sa bistama.

Pčelarski centar predstavlja rad pčelara i život pčela, sa obilascima za decu, odrasle i pčelare.

U prodavnici centra su medovi pčelara iz Posavja.

Istorija Krškog

Kod Drnova su ostaci rimskog grada i pristaništa Neviodunum.

Pravo trga Krško je dobilo 1391, a gradska prava 1477.

U doba reformacije u gradu su delovali protestantski propovednici Adam Bohorič i Jurij Dalmatin.

Kapucinski samostan osnovan je 1640, a njegova bogata biblioteka sačuvana je i danas.

Građanska škola iz 1877. bila je prva škola u Kranjskoj u kojoj se predavalo na slovenačkom.

Drveni most preko Save, sagrađen 1866, služio je više od sto godina, a pre njega reka se prelazila skelom.

Godine 1573. baron Jošt Turn je na Krškom polju porazio seljačku vojsku, a pred Kulturnim domom danas je spomenik Matiji Gupcu.

Scagnettijevu kuću sagradio je 1908. italijanski graditelj Valentino Scagnetti, a u Zadružnoj štampariji 1923. odštampane su prve slovenačke grafike.

U Drugom svetskom ratu grad je 1941. skoro u celini iseljen.

Krško i Sava

Sava je nekada bila plovni put, a u Krškom su bili pristanište, carinarnica i brodogradilište za popravku savskih brodova.

Ugalj iz Zasavja stizao je Savom do Posavja, a skupljali su ga radnici koje su zvali kolnari.

Sava je izgubila ulogu plovnog puta posle 1862, kada je sagrađena pruga Zidani Most–Zagreb.

Krško danas

Krško je, prema slovenačkoj Vikipediji, jedini grad u Sloveniji crkveno podeljen između dve biskupije: desna obala sa starim jezgrom pripada Novomeškoj biskupiji, a leva Celjskoj.

U gradu su Fakultet za energetiku Univerziteta u Mariboru, fabrika celuloze i papira Vipap i Valvasorova biblioteka.

Gradski bicikl Krčan iznajmljuje se besplatno na tri lokacije, pa se staro jezgro i park obilaze bez automobila.

Kostanjevica na Krki — izlet

Kostanjevica na Krki je najmanji slovenački grad, sa oko 700 stanovnika.

Njen središnji deo je na veštačkom ostrvu na Krki, u podnožju Gorjanaca, a zbog čestih poplava zovu je „dolenjska Venecija”.

Cistercitski samostan u Kostanjevici osnovan je 1234, a grad se prvi put pominje 1210; pravo trga dobio je 1249.

Samostan je u 18. veku pregrađen u baroku, a 1785. ukinuo ga je car Josif II.

Status grada Kostanjevica ima od 2000, a od 2006. je sedište sopstvene opštine, izdvojene iz opštine Krško.

Krško, Brežice i Terme Čatež

Nizvodno uz Savu su Brežice, sa zamkom, Viteškom dvoranom i vodovodnom kulom od 46 metara.

Preko Save od Brežica su Terme Čatež, sa zimskom Termalnom rivijerom koja radi svakog dana u godini.

Nuklearna elektrana je između Krškog i Brežica, u Vrbini, 2 km od grada.

Sva tri mesta vozimo istom rutom, preko prelaza Bregana–Obrežje, pa se lako spajaju u jedan boravak.

Novo Mesto je jugozapadno, na Krki, a do njega se iz Krškog ide auto-putem prema Ljubljani.

Gde odsesti

U starom jezgru na desnoj obali su muzej, Galerija i biblioteka, na nekoliko minuta hoda.

Na levoj obali je Kulturni dom sa informativnim centrom elektrane.

Radnici i porodice koji dolaze u Krško navode adresu na desnoj ili levoj obali, pa vozač ne traži put po gradu.

Hrana i piće

Prema turističkom centru, domaće suhomesnato, autohtona vina i krška čokolada ponos su gastronomije ovog kraja.

Izletnička i turistička seoska domaćinstva nude jela od namirnica iz Posavja, a vinski podrumi degustacije belih i crnih vina.

U Hiši frankinje mladi domaćin nudi degustaciju više vrsta modre frankinje, prema turističkom centru grada.

Restorane birajte na licu mesta, jer se ponuda menja iz godine u godinu.

Koliko novca računati

Smeštaj je najveći trošak.

Ulaznice za muzej, Galeriju i zamak Rajhenburg određuju same ustanove.

Prevoz kombijem iz Srbije do Krškog plaćate vozaču, u evrima ili dinarima, bez akontacije.

Kako se stiže iz Srbije

Iz Beograda do Krškog ima 443 kilometra po našim merenim podacima, a vozi se oko pet i po sati sa pauzama, preko prelaza Batrovci–Bajakovo, pored Zagreba i preko prelaza Bregana–Obrežje. Iznos po putniku je na strani prevoz putnika Beograd → Krško, cena po osobi.

Iz Beograda polazak je u 23:00, sa adrese putnika, a u Krško se stiže rano ujutru.

Iz Novog Sada vozimo istu rutu: minibus prevoz Novi Sad – Krško, a cena po osobi je na strani prevoz putnika Novi Sad → Krško, cena.

Cene po polaznom gradu i kilometraža za ostale polazne gradove stoje na stranama kombi prevoz Novi Sad → Krško, minibus prevoz Pančevo – Krško, kombi prevoz putnika Smederevo → Krško, prevoz putnika Sremska Mitrovica – Krško, kombi prevoz Ruma → Krško, kombi prevoz Šimanovci → Krško, minibus prevoz Pećinci – Krško, kombi prevoz putnika Šabac → Krško i prevoz putnika Obrenovac – Krško, a iznos po osobi na stranama prevoz putnika Novi Sad → Krško — cena, prevoz Pančevo → Krško — cena, prevoz putnika Smederevo – Krško — cena, prevoz putnika Sremska Mitrovica → Krško — cena, prevoz Ruma → Krško — cena, prevoz putnika Šimanovci – Krško — cena, prevoz putnika Pećinci → Krško — cena, prevoz Šabac → Krško — cena i prevoz putnika Obrenovac – Krško — cena.

Region i država. Prevoz do ostalih mesta Dolenjske i Posavja je na stranama kombi prevoz Beograd → Dolenjska i Posavje, minibus prevoz Novi Sad – Dolenjska i Posavje, kombi prevoz putnika Pančevo → Dolenjska i Posavje, prevoz putnika Smederevo – Dolenjska i Posavje, kombi prevoz Sremska Mitrovica → Dolenjska i Posavje, kombi prevoz Ruma → Dolenjska i Posavje, minibus prevoz Šimanovci – Dolenjska i Posavje, kombi prevoz putnika Pećinci → Dolenjska i Posavje, prevoz putnika Šabac – Dolenjska i Posavje i kombi prevoz Obrenovac → Dolenjska i Posavje, a cela Slovenija na strani kombi prevoz Srbija → Slovenija.

Plan po danima

Prvi dan: staro jezgro, Mestni muzej i Galerija, pa gradski park sa mauzolejom.

Drugi dan: informativni centar elektrane i, uz najavu, obilazak elektrane, a popodne Svet energije.

Treći dan: zamak Rajhenburg u Brestanici.

Četvrti dan: izlet u Kostanjevicu na Krki ili u Brežice, sa zamkom i Viteškom dvoranom.

Sa decom, u paru i u grupi

Sa decom je najzanimljiviji Svet energije, a na Rajhenburgu radionice na danu čokolade.

U paru se obilaze Galerija i zamak Rajhenburg, uz degustaciju vina u okolini.

U grupi se zakazuje poseta elektrani, a prevoz se dogovara jednim vozilom, do adrese u Krškom.

Kratka istorija za putnike

1391. — Krško dobija pravo trga.

1477. — Krško dobija gradska prava.

1640. — osnovan kapucinski samostan.

1877. — otvorena građanska škola, prva u Kranjskoj na slovenačkom.

1881. — trapisti kupuju zamak Rajhenburg.

1983. — nuklearna elektrana počinje komercijalno da radi.

2010. — Mestni muzej se useljava u Valvasorov kompleks.

Česte greške

Poseta elektrani bez najave — dan posete dogovara se unapred, a spisak posetilaca šalje se najmanje sedam dana ranije.

Krško i Krk — Krško je grad na Savi u Sloveniji, a Krk ostrvo u Hrvatskoj; pri rezervaciji navedite punu adresu.

Rajhenburg u gradu — zamak je u Brestanici, u opštini Krško, a ne u starom jezgru.

Praktični saveti

Lični dokument ponesite i na obilazak elektrane, ne samo na granicu.

Za Rajhenburg i Raku planirajte poseban izlet, jer su van grada, u Brestanici i u selu Raka.

Valuta je evro.

Za prelaz granice potreban je biometrijski pasoš; lična karta građana Srbije nije dovoljna za ulazak u Sloveniju.

Kod nas prtljag putuje sa vama u istom vozilu, od kuće do adrese u Krškom.

Ukratko

Krško je grad na obe obale Save, sa jedinom nuklearnom elektranom u Sloveniji, Valvasorovim kompleksom, Galerijom, novom bibliotekom, Svetom energije i zamkom Rajhenburg u Brestanici. Iz Srbije vozimo bez presedanja, sa dolaskom rano ujutru do adrese smeštaja. Za Novo Mesto, glavni grad Dolenjske na Krki, pogledajte vodič Novo Mesto — Glavni trg, Krka, situle i šta videti.